XOCALI SOYQIRIMI: ƏDALƏTƏ APARAN YOL

XX əsrin sonlarında baş vermiş Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşına silinməz iz salmışdır. 1992-ci il 25-dən 26 fevrala keçən gecə törədilən bu kütləvi qətliam təkcə bir şəhərin deyil, bütöv bir xalqın faciəsi kimi tarixə düşmüşdür. Lakin bu hadisə həm də Azərbaycanın gələcək mübarizə yolunun, milli birliyinin və azadlıq iradəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Xocalı hadisələri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin ən qanlı mərhələlərindən biri oldu. Dinc əhaliyə qarşı törədilən qətliam nəticəsində yüzlərlə insan həyatını itirdi, minlərlə ailə didərgin düşdü. Bu faciə Azərbaycan cəmiyyətində dərin ağrı ilə yanaşı, ədalətin bərpa olunması arzusunu, mübarizə aparmağın labüdlüyü fikrini oyatdı.

Xocalı yalnız bir hərbi əməliyyat olmadı.Bu, mülki əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş kütləvi zorakılıq aktı idi, genosid idi və Azərbaycan dövləti tərəfindən soyqırım kimi qiymətləndirildi. Hadisə uzun illər beynəlxalq platformalarda gündəmə gətirildi və “Xocalıya ədalət” çağırışı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

1988-ci ildən etibarən Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi kəskinləşmiş və Xocalı da öz strateji mövqeyi səbəbindən uzun müddət mühasirədə qalmışdı. Xocalı şəhəri keçmiş Dağlıq Qarabağ regionunda yerləşir və 1992-ci ildə bölgənin yeganə hava limanına malik idi. (en.wikipedia.org)

1991-ci ilin sonlarından başlayaraq şəhər blokadaya alınmış, rabitə və yardım yolları kəsilmiş, ərzaq, enerji və tibbi təchizat dayanmışdı. Artilleriya atəşləri nəticəsində şəhər ağır vəziyyətə düşmüş, müdafiəçilər isə qismən silahlı və yetərsiz qüvvələrlə qarşılaşırdı. (Apa.az)

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə, erməni silahlı qüvvələri ilə birgə keçmiş Sovet Ordusunun 366-cı motoatıcı alayının birləşməsi Xocalıya hücum etdi və şəhəri tutdu. Hücum gecə yarısı başlamış və səhərədək davam etmişdir. (zagreb.mfa.gov.az). Şəhər əhalisi xətt boyunca qaçmağa çalışarkən atəşə məruz qaldı, bir çoxları şəraitin sərtliyi, soyuq və işıqsızlıq səbəbindən həlak oldu. Onların çoxu meşələrdə, dağlıq ərazilərdə və atəş altında tərk edilmiş yollar üzərində öldü (Apa.az).

Rəsmi Azərbaycan mənbələrinə görə həmin gecə 613 nəfər azərbaycanlı dinc sakin qətlə yetirilmişdir ki, bunun içində 106 qadın, 63 uşaq və 70 yaşlı olmuşdur. (zagreb.mfa.gov.az). 487 nəfər ağır yaralanmış,1275 nəfər girov götürülmüş, təxminən 150 nəfərin taleyi naməlum qalmışdır (khojaly.ba). Qurbanların arasında xüsusi qəddarlıqla öldürülənlər də olub, bəziləri diri-diri yandırılıb, gözləri çıxarılıb və ya digər vəhşiliklərə məruz qalmışdır (zagreb.mfa.gov.az).

Human Rights Watch kimi beynəlxalq təşkilatlar hadisənin miqyasını təsdiqləmişsə də, dəqiq rəqəm məlum olmamışdır, çünki münaqişə şəraitində dəqiq hesablama çətin olmuşdur (en.wikipedia.org).

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi 1994-cü ilin 24 fevral tarixli qərarı ilə 26 fevralı “Xocalı soyqırımı günü” elan edib. Həmçinin müxtəlif illərdə verilmiş qərarlarla bu hadisə soyqırımı//genosid kimi qiymətləndirilmişdir (mod.gov.az).

Azərbaycan dövləti və hüquq orqanları beynəlxalq səviyyədə bu aktın soyqırım kimi tanınması üçün diplomatik fəaliyyətlər aparırmış və məsuliyyət daşıyan şəxslərin müəyyən edilərək cəzalandırılması tələbilə çıxış etmişdir (supremecourt.gov.az).

Xalqımızın çəkdiyi ağrı-acılar artıq keçmişdə qalmış, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü təmin etmişdir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusu işğal altında olan torpaqların böyük hissəsini azad etdi. Bu müharibə nəticəsində Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa və digər ərazilər azad edildi. Xüsusilə Şuşanın azad olunması həm strateji, həm də mənəvi baxımdan müharibənin taleyini həll edən hadisə oldu. Bu zəfər Azərbaycan xalqının milli ruhunu daha da gücləndirdi və uzun illər davam edən işğala son qoydu.

44 günlük müharibə, eyni zamanda, bütün dünyada yeni müharibə modelini formalaşdırdı, yeni texnikaların, xüsusilə də dronlardan istifadə dünya miqyasında diqqəti cəlb etdi. Şuşanın gülləsiz azad edilməsi tarixi hadisə kimi dəyərləndirildi.

2020-ci il 8 noyabr tarixi Azərbaycanın şanlı tarixində əbədi yer aldı. Bu gün Azərbaycan Respublikasında rəsmi olaraq Zəfər Günü kimi qeyd olunur. Zəfər Günü yalnız hərbi qələbə deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasının rəmzidir. 1992-ci ildə Xocalıda qətlə yetirilənlərin ruhu qarşısında bir mənəvi hesabat və milli qürur günüdür.

44 günlük müharibə Xocalı faciəsini unutmadığımızın və tarixi yaddaşımızın sübutu oldu. Uzun illər ərzində Xocalı qurbanlarının xatirəsi Azərbaycan cəmiyyətində mübarizə əzmini gücləndirdi.

2023-cü ildə keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın suverenliyi bütün ərazilərində tam bərpa olundu və Xocalı şəhəri dəAxərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Bu hadisə simvolik olaraq 30 illik həsrətə son qoydu.

Beləliklə,1992 – faciə və itki,2020 – qələbə və azadlıq, 2023 – suverenliyin tam bərpası. Bu ardıcıllıq Azərbaycan tarixində ağrıdan qürura aparan yolu göstərir-ədalətin yolunu. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında faciə kimi qalmaqla yanaşı, həm də milli dirçəlişin başlanğıcı oldu. 44 günlük Vətən müharibəsi isə sübut etdi ki, tarixdə ədalət gec də olsa bərpa olunur.

Bu gün Xocalı və digər azad edilmiş ərazilərdə yenidənqurma və bərpa işləri aparılır. Məqsəd yalnız torpaqları deyil, həm də həyatları, xatirələri və gələcəyi bərpa etməkdir.

Xocalı soyqırımı Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifəsidir. 44 günlük Vətən müharibəsi və 8 Noyabr Zəfər Günü isə həmin ağrının qələbəyə çevrildiyi mərhələdir.

Bu gün Azərbaycan xalqı həm Xocalı şəhidlərini ehtiramla yad edir, həm də əldə olunan Zəfərlə qürur duyur. Xocalıdan başlayan ədalət çağırışı, Zəfərlə nəticələnən bir milli iradənin tarixidir.

Həcər Hüseynova

Filologiya elmləri doktoru, professor

ADPU, filologiya, Azərbaycan dilçiliyi kafedrası

26.02.2026