Azərbaycan Respublikasında Məhkəmə-Hüquq Şurasının Hüquqi Statusu və Fəaliyyətinin Konstitusion-Hüquqi Əsasları

İnsan Hüquqları Müdafiəsi — Defending Human Rights şirkətinin rəhbəri, Beynəlxalq Hüquq Müdafiəçisi İsmayıl Zalovun fikirləri

Ədalət mühakiməsinin əsas məqsədi yalnız məhkəmə qərarlarının qəbul edilməsi deyil, həm də hər bir vətəndaşın öz hüquq və azadlıqlarının qanun çərçivəsində müdafiə olunduğuna əminlik hissinin formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan vətəndaş məmnuniyyəti məhkəmə sisteminin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində mühüm ictimai göstəricilərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Hakimin fəaliyyəti ilk növbədə qanunun aliliyinə, obyektivliyə, qərəzsizliyə və insan hüquqlarına hörmət prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Məhkəmə qarşısında dayanan hər bir şəxs onun statusundan və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq dinlənilmək, mövqeyini ifadə etmək və hüquqlarının qanun əsasında müdafiə olunmasını gözləmək hüququna malikdir.

Vətəndaşın məhkəmədən gözləntisi yalnız onun lehinə qərarın qəbul edilməsi ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ məhkəmə prosesinin ədalətli, şəffaf və qanunun tələblərinə uyğun aparılması, qəbul edilən qərarın əsaslandırılması və vətəndaşa öz hüquqlarının müdafiəsi üçün qanunla müəyyən edilmiş imkanların yaradılmasıdır.

Bu mənada vətəndaş məmnuniyyəti ilə məhkəmə qərarının nəticəsini eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Tərəflərdən biri məhkəmə qərarı ilə razılaşmaya bilər. Lakin vətəndaş məhkəmə prosesində özünə münasibətin qanunun və peşəkar məhkəmə davranışının tələblərinə uyğun olduğunu hiss etməlidir.

Hakim üçün peşəkarlıq yalnız qanunvericiliyi bilməkdən ibarət deyil. Hakimin davranışı, tərəflərə münasibəti, dinləmək mədəniyyəti, proses iştirakçılarına hörmətlə yanaşması və qərarların hüquqi əsaslandırılması da məhkəmə hakimiyyətinə ictimai etimadın formalaşmasına təsir edən mühüm amillərdəndir.

İnsan hüquqlarının müdafiəsi baxımından məhkəmə hakimiyyəti vətəndaşın hüquqlarının təmin edilməsində mühüm institusional təminatlardan biridir. Bu səbəbdən məhkəmə sisteminin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində vətəndaşların müraciətlərinin, əsaslandırılmış irad və təkliflərinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Məhkəməyə müraciət edən vətəndaş bilməlidir ki, onun müraciəti yalnız formal prosedurun bir hissəsi deyil, hüquqlarının müdafiəsi üçün qanunla təmin edilmiş mühüm vasitədir. Eyni zamanda vətəndaş da məhkəmə prosesinin qaydalarına hörmət etməli, hüquq və vəzifələrini qanun çərçivəsində həyata keçirməlidir.

Ədalətə inam bir qərarla deyil, hüquqa əsaslanan davamlı və məsuliyyətli fəaliyyətlə formalaşır. Hakimlərin fəaliyyətində qanunun aliliyinin, qərəzsizliyin, obyektivliyin və insan ləyaqətinə hörmətin ardıcıl şəkildə təmin olunması məhkəmə hakimiyyətinə ictimai etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Vətəndaş məmnuniyyəti — ədalətin nəticəsi ilə yanaşı, ədalətin necə həyata keçirildiyinə dair ictimai münasibətin də ifadəsidir. Ədalət mühakiməsinin gücü isə hər bir vətəndaşın qanun qarşısında bərabərliyinə və hüquqlarının etibarlı müdafiəsinə olan inamla ölçülür.

İsmayıl Zalov

İnsan Hüquqları Müdafiəsi — Defending Human Rights şirkətinin rəhbəri

Beynəlxalq Hüquq Müdafiəçisi