Dələduzluq nədir?

Dələduz - sözünün  etimologiyası türk  kökənlidir. Dələduz  iki türk sözündən ( tələ və tuzak sözlərindən) yaranmışdır. Bu cinayətin tairxi hələ gədim dövrlərə gedib çıxır. Dələduzluq  əməlinin primitiv formaları  qədim Roma və qədim Yunanıstanda mövcud olmuşdur. Qədim Yunanıstanda aldadılmış və dələduzluğun qurbanı olmuş yunanlar maraqlı bir fikir söyləmişlər :" Qızıl, pul  ortaya çıxandan sonra , insanların vicdanı qara  bürüncəyə        bürünüb göylərə uçdu".

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsinə əsasən , dələduzluq - özgənin əmlakını  və ya əmlak hüquqlarını  aldatma və ya etibardan sui- istifadə yolu ilə qanunsuz  əldə etmə cinayətidir. Bu cinayət əmlak hüquqlarına ziyan vurmaqla törədilir  və müxtəlif cəza tədbirlərinə səbəb olur. Şərh edilən cinayətin predmeti  talama cinayətlərinin digər formalarının predmetindən  bir gədər fərqlənir. Belə ki , dələduzluq nəticəsində təqsirkar təkcə  özgənin əmlakını  yox , həm də əmlaka olan  hüquqlarını qanunsuz əldə edir.

" Dələduzluq cinayətlərinə dair işlər üzrə məhkəmə təcrübəsi haqqında"  Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 11 iyun 2015- ci  il tarixli  , 7 nömrəli qərarına görə , etibardan sui- istifadə və ya aldatma yolu ilə özgəsinin əmlakını ələ keçirmə və ya əmlak hüquqlarını əldə etmə  o halda dələduzluq hesab edilir ki , təqsirləndirilən şəxsin niyyəti əmlakı ələ keçirərkən  ya əmlak hüquqları əldə edərkən hər hansı öhdəliyinin yerinə yetirilməsinə deyil , özgənin əmlakını əvəzsiz  və qanunsuz olaraq  öz mülkiyyətinə keçirməsinə  və yaxud əmlak hüquqları əldə etməsinə yönəlmiş olsun.

Dələduzluq cinayətinin  xüsusiyyətləri.

Obyekti və predmeti:

* Obyekt: Mülkiyyət münasibətləri.

* Predmet: Özgənin əmlakı və əmlak hüquqları.

Törədilmə üsulları:

1). Aldatma yolu ilə Həqiqəti təhrif etmə və ya vacib məlumatları gizlətmə.

2).Etibardan sui- istifadə etmə yolu ilə - Zərərçəkmişlə mövcud olan inamdan istifadə .

Aldatma formaları:

* Aktiv aldatma: Yalan məlumatlar təqdim etmək .

* Passiv aldatma :Vacib məlumatları gizlətmək.

178- ci Maddənin tərkibi və cəzaları.

178.1. Sadə dələduzluq

Aldatma  və ya etibardan sui- istifadə yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmək.( Əksər hallarda 5.000 manata dək ).

Cəza:

* 1000-2000 manat cərimə.

* 360-480 saat ictimai işlər.

* 2 ilədək islah işləri.

* 2 ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması.

* 2 ilədək azadlıqdan  məhrum etmə.

178.2.4. Ağırlaşdırıcı hallarla törədilən dələduzluq.

Aşağıdakı hallarla maşayiət olunur:

1.Qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən törədilməsi.

2.Təkrar törədilməsi.

3.Şəxs tərəfindən öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə törədilməsi.

4.Xeyli miqdarda ziyan vurmaqla törədilməsi( xeyli miqdar dedikdə  , yəni 5.000 manatdan yuxarı olan məbləğ).

Cəza:

* 4000- 7000 manat cərimə.

* 1  ildən  3  ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması.

* 2 ildən 5 ilədək azadlıqdan məhrum ermə.

178.3.1 Xüsusilə ağır hallarla törədilən dələduzluq:

1.Mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədilməsi.

2.Külli miqdarda ziyan vurmaqla  törədilməsi (  külli miqdar  50.000 manatdan yuxarı məbləğ).

Cəza: 5 ildən  10 ilədək müdd ətinə azadlıqdan məhrum etmə.

178.4. Xüsusilə külli miqdar ziyan vurmaqla törədildikdə ( 500.000 manatdan yuxarı olan məbləğ).

Cəza: 10 ildən 14 ilədək azadlıqdan məhrum etmə.

Dələduzluq cunayətinin  subyekti 16 yaşına çatmış anlaqlı fiziki şəxslər ola bilər.

Dələduzluq cinayətinin  əməlini törətmiş şəxs zərərçəkmiş şəxslə barışdıqda və dəymiş ziyanı tamamilə ödədikdə , cinayət nəticəsində vurulmuş ziyanın 25% miqdarında dövlət büdçəsinə ödəniş etdikdə  cinayət məsuliyyətindən azad edilir.

Hüquqşünas , Kriminogiya  üzrə ekspert  Faxir Ağayev.

ARHD.MEDİA