Tarixin ilk sülh müqaviləsinin fraqmenti tapıldı

Türkiyənin Çorum şəhərində yerləşən Hattuşa Arxeoloji Sahəsində təxminən 3200 il əvvələ aid mixi yazılı lövhənin fraqmenti aşkarlanıb. Elmi araşdırmalar tapıntının Het kralı III Hattusili ilə Misir fironu II Ramzes arasında bağlanan Kadeş Sülh Müqaviləsinin Akkad dilindəki nüsxələrindən birinə aid olduğunu müəyyən edib.

“Qafqazinfo” xəbər verir ki, kəşfi Türkiyənin mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy 21 sentyabr – Dünya Sülh Günündə açıqlayıb.

Lövhə Hattuşanın kral qalası kimi tanınan Böyükkaledə, E strukturu yaxınlığında aparılan qazıntılar zamanı tapılıb. Tədqiqatçılar təxminən bir il ərzində yazıları araşdırdıqdan sonra onun Kadeş Sülh Müqaviləsinə aid olduğunu müəyyənləşdiriblər.

Fraqmentdə oxuna bilən sətirlər müqavilənin 12-20-ci maddələrindəki müddəalarla uyğunluq təşkil edir. Yazılarda Misirdən Het torpaqlarına və ya əksinə qaçan şəxslərin geri qaytarılması, eləcə də, insanların evlərinin dağıdılmasının qarşısının alınması ilə bağlı qaydalar yer alır.

Fraqment natamam olduğundan sənədin tam mətnini oxumaq mümkün deyil. Yeni tapıntının tam akademik transkripsiyası və tərcüməsi də hələ dərc olunmayıb. Mütəxəssislər bu müddəaların müasir mənada “qaçqın qanunu” və ya “sığınacaq hüququ” kimi qiymətləndirilməsinin düzgün olmadığını, onların iki hökmdar arasındakı diplomatik öhdəlikləri əks etdirdiyini bildirirlər.

Tarixin bilinən ilk yazılı sülh müqaviləsi olan Kadeş Sülh Müqaviləsinin əsasında Misir və Het imperiyaları arasında Şərqi Aralıq dənizinə, xüsusilə indiki Suriya ərazilərinə nəzarət uğrunda uzunmüddətli mübarizə dayanıb.

Eramızdan əvvəl təxminən 1274-cü ildə II Ramzesin rəhbərlik etdiyi Misir ordusu ilə Het kralı II Muvatallinin qüvvələri Kadeş yaxınlığında döyüşüb. Tərəflərdən heç biri qəti qələbə qazana bilməyib.

Təxminən 15 il sonra II Ramzeslə II Muvatallinin varisi III Hattusili arasında rəsmi sülh müqaviləsi imzalanıb. Təxminən eramızdan əvvəl 1259-cu ilə aid edilən müqavilə iki imperiya arasında dinc münasibətləri, qarşılıqlı yardımı və qaçan şəxslərin geri qaytarılması ilə bağlı öhdəlikləri nəzərdə tutub.

Müqavilənin orijinalının gümüş lövhələr üzərində yazıldığı məlumdur. Bu lövhələr günümüzə qədər gəlib çatmasa da, mətn Misir və Het mənbələrində qorunub. Misir versiyası məbəd divarlarına heroqliflərlə həkk olunub, Het arxivlərində isə Akkad dilində gil lövhə nüsxələri aşkarlanıb.

Kadeş Müqaviləsinə aid ilk gil lövhə fraqmentləri 1906-1912-ci illərdə Hattuşada aparılan qazıntılar zamanı tapılıb. Müqavilənin müxtəlif fraqmentləri hazırda İstanbul, Ankara, Berlin və Sankt-Peterburqdakı muzeylərdə saxlanılır. Nüsxələrdən biri Nyu-Yorkdakı BMT Baş Qərargahında da nümayiş etdirilir.