Məktəblərdə şagirdlərin pis vərdişlərdən qorunması: maarifləndirmənin zəruriliyi və məsuliyyət bölgüsü.

Dünya üzrə aparılan araşdırmalarım göstərir ki:

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dünyada siqaret çəkənlərin böyük hissəsi bu vərdişi 18 yaşdan əvvəl qazanır

Bəzi ölkələrdə yeniyetmələrin təxminən 20-30%-i erkən yaşlarda alkoqol ilə tanış olur

Avropa regionunda aparılan araşdırmalar göstərir ki, 15-16 yaşlı şagirdlərin 15%-dən çoxu ən azı bir dəfə narkotik maddə ilə təmasda olub ( bunlar qeydiyyata düşənlərdir )

Məsələn, ABŞ-da həyata keçirilən “Drug Abuse Resistance Education (D.A.R.E.)” proqramı məktəblərdə tətbiq edildikdən sonra müəyyən regionlarda yeniyetmələr arasında narkotik istifadəsində 49% azalma müşahidə olunmuşdur. Eyni zamanda Finlandiya və Norveç kimi ölkələrdə məktəb əsaslı profilaktik proqramlar gənclər arasında zərərli vərdişlərin yayılma səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salmışdır.

Məktəblərdə həftədə və ya ayda ən azı 1 dəfə maarifləndirici görüşlərin keçirilməsi bir neçə əsas məqsədə xidmət edir:

1. Erkən profilaktika

Uşaqlar pis vərdişlərin zərərini erkən yaşda dərk etdikdə, həmin davranışlardan uzaq durmaq ehtimalı artır.

2. Şüurlu qərarvermə bacarığı

Maarifləndirilmiş şagird təzyiqlərə qarşı daha dayanıqlı olur və düzgün seçim edə bilir.

3. Psixoloji dayanıqlılıq

Bu cür təlimlər uşaqlarda streslə mübarizə və özünü idarəetmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.

4. Sosial məsuliyyətin formalaşması

Şagirdlər təkcə özlərinə deyil, ətraf mühitə də məsuliyyətlə yanaşmağı öyrənirlər.

Maarifləndirmə sadəcə formal mühazirə şəklində deyil, interaktiv və cəlbedici, əsasən diskusiya formatında təşkil edilməlidir:

Təcrübəli ekspertlərin iştirakı ilə real həyat nümunələri və hadisələrin təqdimatı

Video materiallar və diskussiyalar

Rollu oyunlar və debatlar

Şagirdlərin aktiv iştirakının təmin olunması

Araşdırmalar göstərir ki, interaktiv üsullarla keçirilən təlimlər ənənəvi mühazirələrdən 2-3 dəfə daha effektivdir.

Dünyanın bir çox ölkələrində məktəblərdə maarifləndirmə proqramları sistemli şəkildə tətbiq olunur:

ABŞ məktəblərdə polis əməkdaşlarının iştirakı ilə profilaktik proqramlar

Finlandiya  Psixoloji dəstək və sosial bacarıqların inkişafına yönəlmiş dərslər

Yaponiya  Uşaqlarda intizam və məsuliyyətin erkən yaşdan formalaşdırılması

Almaniya  Narkomaniya və alkoqolizmə qarşı xüsusi təhsil proqramları

Bu təcrübələr göstərir ki, davamlı və planlı maarifləndirmə cəmiyyət üçün uzunmüddətli müsbət nəticələr verir.

Məsuliyyət kimlərin üzərinə düşür?

Bu istiqamətdə məsuliyyət yalnız məktəblərin deyil, bütün cəmiyyətin üzərinə düşür:

1. Dövlət qurumları

Təhsil Nazirliyi  proqramların hazırlanması və tətbiqi

Səhiyyə qurumları  tibbi məlumatlandırma

Daxili İşlər orqanları  hüquqi maarifləndirmə

2. Məktəblər

Direktor və müəllimlər bu prosesin təşkilatçılarıdır

Məktəb psixoloqları əsas rol oynayır

3. Ailə

Valideynlər uşağın davranışında ən böyük təsirə malikdir. Evdə verilən tərbiyə məktəbdəki maarifləndirməni tamamlamalıdır.

4. Qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai birliklər

Bu təşkilatlar layihələr və seminarlar vasitəsilə əlavə dəstək göstərir.

Maarifləndirmənin tezliyi: həftəlik yoxsa aylıq?

Ekspert Emil Maqalovun yanaşmasına görə:

Aylıq tədbirlər minimum səviyyədir

Həftəlik qısa sessiyalar isə daha effektiv hesab olunur

Ən ideal model isə maarifləndirmənin dərs proqramına inteqrasiya olunmasıdır. Yəni bu mövzular ayrıca tədbir kimi yox, davamlı təhsil prosesi kimi aparılmalıdır.

Nəticə və təkliflər

Məktəblərdə şagirdlərin pis vərdişlərdən uzaq tutulması üçün mütəmadi maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi yalnız düzgün deyil, həm də zəruri bir addımdır. Bu tədbirlər:

Gənc nəslin sağlam inkişafını təmin edir

Cəmiyyətdə sosial problemlərin azalmasına səbəb olur

Gələcəkdə dövlət üçün riskləri minimuma endirir

Təkliflər:

Məktəblərdə müntəzəm maarifləndirmə proqramları tətbiq olunmalıdır

Psixoloq və mütəxəssislərin iştirakı artırılmalıdır

Valideynlərlə əməkdaşlıq gücləndirilməlidir

Dövlət səviyyəsində vahid strategiya hazırlanmalıdır

Sağlam gənclik  sağlam gələcək deməkdir. Bu səbəbdən məktəblərdə maarifləndirmə tədbirləri yalnız bir təşəbbüs deyil, cəmiyyətin davamlı inkişafı üçün strateji zərurətdir.